Wat is het verschil tussen stress, overspannenheid en burn-out?

Het verschil tussen stress, overspannenheid en burn-out zit vooral in de duur en ernst van de klachten, hoeveel grip je nog ervaart en hoe goed je nog kunt herstellen. Stress is een normale reactie op belasting en hoeft niet ongezond te zijn. Bij overspannenheid zijn de klachten zo opgelopen dat het steeds moeilijker wordt om de eisen van het dagelijks leven op te vangen. Bij een burn-out is er sprake van ernstige en langdurige overbelasting, waarbij vooral uitputting sterk op de voorgrond staat.

Toch zijn het geen drie keurig gescheiden hokjes. Langdurige stress kan geleidelijk overgaan in overspannenheid en klachten kunnen vervolgens steeds ernstiger worden. Waar precies de grens ligt, is in de praktijk niet altijd eenvoudig vast te stellen.

Wat is stress?

Stress is een normale reactie van je lichaam en brein op iets wat inspanning of aanpassing van je vraagt.

Een deadline op je werk, een belangrijk gesprek, zorgen om iemand van wie je houdt, een verhuizing of een periode waarin er simpelweg veel tegelijk gebeurt: het kan allemaal stress veroorzaken.

Dat hoeft niet meteen een probleem te zijn.

Stress helpt je tijdelijk om alert te zijn, je te concentreren en in actie te komen. Wanneer de situatie voorbij is en er daarna voldoende gelegenheid is om te herstellen, neemt de spanning meestal weer af.

Het wordt lastiger wanneer belasting en herstel langere tijd niet meer in balans zijn.

Bijvoorbeeld wanneer je werkdruk maandenlang hoog blijft, er thuis tegelijkertijd veel speelt en de momenten waarop je normaal gesproken herstelt steeds kleiner worden.

Dan kan tijdelijke stress veranderen in chronische stress of langdurige overbelasting.

Wanneer wordt stress problematisch?

Een drukke week is iets anders dan maanden achter elkaar het gevoel hebben dat je voortdurend ‘aan’ staat.

Signalen dat stress problematisch begint te worden, kunnen bijvoorbeeld zijn:

• – je slaapt slechter;
• – je voelt je voortdurend gespannen;
• – je bent sneller geïrriteerd;
• – je kunt minder goed tegen drukte of prikkels;
• – je piekert meer;
• – concentreren wordt moeilijker;
• – je vergeet meer;
• – je bent vaker moe;
• – ontspannen lukt steeds minder goed;
• – je hebt steeds meer tijd nodig om bij te komen.

Vooral wanneer je merkt dat herstel steeds minder goed lukt, is dat een belangrijk signaal.

Je kunt dus nog gewoon werken, voor je gezin zorgen en je dagelijkse dingen doen, terwijl je ondertussen wel steeds verder overbelast raakt.

Wat wordt bedoeld met overspannenheid?

Bij overspannenheid zijn de spanningsklachten zodanig toegenomen dat je moeite krijgt om je dagelijks leven goed te blijven hanteren.

In de Nederlandse huisartsenrichtlijn wordt bij overspanning gekeken naar verschillende spanningsklachten, waaronder moeheid, een verstoorde of onrustige slaap, prikkelbaarheid, niet tegen drukte of lawaai kunnen, emotionele labiliteit, piekeren, een gejaagd gevoel en concentratieproblemen.

Maar alleen het hebben van een aantal klachten maakt iemand nog niet overspannen.

Kenmerkend is ook dat je het gevoel krijgt de grip te verliezen.

Het lukt bijvoorbeeld niet meer zoals voorheen om alle problemen, verplichtingen en eisen in je dagelijks leven op te vangen. Je merkt dat je werk minder goed gaat, dat taken thuis blijven liggen of dat je sociale leven steeds meer onder druk komt te staan.

Vaak is daar een periode aan voorafgegaan waarin er langere tijd meer van je werd gevraagd dan je op dat moment kon opvangen.

Wat wordt bedoeld met een burn-out?

In de Nederlandse huisartsenrichtlijn wordt burn-out gezien als een ernstige vorm van overspanning.

Daarbij bestaan de klachten minimaal zes maanden en staan moeheid en uitputting sterk op de voorgrond.

Dat betekent nadrukkelijk niet dat je zes maanden moet wachten voordat je hulp mag zoeken. Die termijn wordt gebruikt bij de beoordeling en afbakening van burn-out. Als je merkt dat je steeds verder overbelast raakt, is het juist verstandig om eerder naar je klachten te kijken.

Internationaal wordt burn-out overigens niet overal op precies dezelfde manier omschreven.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschrijft burn-out als een gevolg van chronische stress op het werk die onvoldoende is opgevangen. Daarbij noemt de WHO drie kenmerken: uitputting, meer mentale afstand of negatieve gevoelens ten opzichte van het werk en een verminderd gevoel van professionele effectiviteit.

De WHO classificeert burn-out niet als een medische aandoening, maar als een werkgerelateerd fenomeen.

Dat verschil in definities verklaart mede waarom je verschillende antwoorden kunt tegenkomen wanneer je opzoekt wat een burn-out precies is.

Stress, overspannenheid en burn-out: wat is nu het verschil?

Heel eenvoudig kun je het ongeveer zo zien:

Stress
Er wordt veel van je gevraagd en je lichaam reageert daarop. Je kunt klachten ervaren, maar wanneer de belasting vermindert, lukt het doorgaans nog om voldoende te herstellen.

Overspannenheid
De belasting is langere tijd te groot geweest. Je hebt meerdere spanningsklachten, ervaart minder grip en merkt dat je dagelijks functioneren onder druk komt te staan.

Burn-out
De overbelasting is ernstig en langdurig geworden. In de Nederlandse richtlijn bestaan de klachten minimaal zes maanden en staan moeheid en uitputting sterk op de voorgrond.

Het verschil zit dus niet simpelweg in hoeveel stress je ervaart.

Vooral de duur van de klachten, de mate van uitputting, hoeveel herstel nog lukt, hoeveel grip je ervaart en de gevolgen voor je dagelijks functioneren zeggen iets over hoe ernstig de overbelasting is geworden.

Waarom is het onderscheid niet altijd zwart-wit?

Omdat mensen niet op maandagochtend stress hebben en op dinsdagochtend ineens overspannen zijn.

Het is meestal een proces.

Je kunt langere tijd veel stress ervaren en toch nog redelijk herstellen. Vervolgens merk je misschien dat slapen minder helpt, je lontje korter wordt en je concentratie afneemt. Je hebt steeds meer tijd nodig om bij te komen. Werk kost meer energie. Thuis blijft er minder van je over.

Op welk exact moment stress overgaat in overspannenheid is niet altijd gemakkelijk aan te wijzen.

Ook burn-out is wetenschappelijk geen volledig eenduidig afgebakend begrip. Er bestaan verschillende definities en meetinstrumenten. Daarnaast kunnen klachten die bij burn-out voorkomen ook voorkomen bij bijvoorbeeld depressieve of angstklachten.

Daarom is het vaak zinvoller om niet alleen te vragen:

Welk label hoort bij mij?

Maar ook:

Hoe lang speelt dit al, hoeveel last heb ik ervan en lukt het mij nog voldoende om te herstellen?

Wat kun je zelf onderzoeken?

Als je twijfelt of je vooral veel stress ervaart of inmiddels verder overbelast bent geraakt, kun je eens kijken naar het verloop van je klachten.

Vraag jezelf bijvoorbeeld af:

• – Hoe lang spelen mijn klachten al?
• – Herstel ik nog na een rustige avond of een weekend?
• – Word ik uitgerust wakker?
• – Kan ik nog ontspannen als ik vrij ben?
• – Kost werken mij meer energie dan vroeger?
• – Wat gebeurt er met mij na een drukke werkdag?
• – Merk ik veranderingen in mijn concentratie of geheugen?
• – Ben ik sneller geïrriteerd of geëmotioneerd?
• – Heb ik nog energie voor mijn gezin, vrienden of dingen die ik leuk vind?
• – Heb ik het gevoel dat ik mijn dagelijks leven nog goed kan overzien?
• – Worden mijn klachten minder, blijven ze gelijk of nemen ze juist toe?

Je hoeft daarbij niet zelf te bepalen of je ‘officieel’ overspannen bent of een burn-out hebt.

Belangrijker is dat je serieus neemt wanneer je lichaam en je dagelijks functioneren steeds duidelijker aangeven dat de belasting te groot wordt.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Je hoeft niet te wachten totdat stress is veranderd in overspannenheid of een burn-out.

Als je merkt dat klachten aanhouden, herstel steeds minder lukt, je uitgeput raakt of je dagelijks functioneren onder druk komt te staan, is dat voldoende reden om hulp te zoeken.

Bij aanhoudende vermoeidheid, slaapproblemen, concentratieproblemen of lichamelijke klachten waarvan je de oorzaak niet kent, is het verstandig om je klachten ook met je huisarts te bespreken. De huisarts kan beoordelen of er mogelijk andere lichamelijke of psychische oorzaken meespelen.

Wanneer sprake is van ernstige psychiatrische klachten, complexe problematiek of wanneer specialistische diagnostiek of behandeling nodig is, kan behandeling binnen de GGZ passender zijn.

Voor therapie bij stress, overspannenheid of burn-out hoef je niet eerst precies te weten welk label bij je klachten hoort. Ook hoef je niet vooraf te begrijpen waarom je bent vastgelopen.

Dat kan juist onderdeel zijn van wat je samen gaat onderzoeken.

Hoe kan therapie helpen bij stress, overspannenheid of burn-out?

In therapie kijken we eerst naar waar jij op dit moment staat.

Hoe belast of uitgeput ben je? Wat lukt nog wel en wat niet meer? Waarvan herstel je en waarvan niet? Wat vraagt je dagelijks leven van je? En wat heb je op dit moment nodig om weer voldoende ruimte te krijgen voor herstel?

In het begin hoeft het dus helemaal niet meteen te gaan over wat je anders zou moeten doen. Wanneer je langdurig overbelast bent geraakt, kan het juist belangrijk zijn om eerst te begrijpen wat er gebeurt en weer meer zicht te krijgen op je belastbaarheid.

Van daaruit onderzoeken we samen wat in jouw situatie heeft bijgedragen aan de overbelasting.

Bij de één speelt werkdruk een grote rol. Bij een ander is het een combinatie van werk, gezin, mantelzorg, gezondheid, verlies of andere omstandigheden. Soms worden gaandeweg ook patronen zichtbaar. Misschien ben je gewend veel verantwoordelijkheid te dragen, lang door te gaan, je aan te passen aan anderen of hoge eisen aan jezelf te stellen. Ook de omgeving waarin je leeft en werkt kan een belangrijke rol spelen.

Je hoeft dit vooraf niet allemaal van jezelf te weten. Juist wanneer je midden in een periode van overbelasting zit, is het vaak moeilijk om te zien hoe verschillende factoren met elkaar samenhangen.

Burn-out kan ook over verlies gaan

Wat soms onderschat wordt, is hoeveel verlies en rouw er bij een burn-out kunnen spelen.

Misschien kun je tijdelijk niet meer werken zoals je gewend was. Dingen die vroeger vanzelf gingen kosten ineens veel energie. Je lichaam lijkt andere grenzen te hebben gekregen. Je moet misschien hulp aannemen terwijl je gewend bent alles zelf te doen.

Dat kan raken aan je zelfbeeld en aan de rollen die belangrijk voor je zijn.

Wie ben ik als ik niet meer degene ben die altijd doorgaat?

Wat betekent het als ik mijn werk niet meer kan doen zoals vroeger?

Kan ik nog terug naar mijn oude leven?

En wil ik dat eigenlijk nog?

Herstel betekent daarom niet altijd zo snel mogelijk terugkeren naar hoe het vóór de burn-out was. Soms vraagt het ook om erkennen en verwerken wat je bent kwijtgeraakt en opnieuw onderzoeken wat bij je past.

Verlies- en rouwtherapie kan hierbij helpen. Rouw gaat namelijk niet alleen over het overlijden van iemand. Ook verlies van gezondheid, mogelijkheden, werk, identiteit, toekomstverwachtingen of het leven zoals je dacht dat het zou verlopen, kan een rouwproces oproepen.

Niet één methode, maar kijken naar wat jij nodig hebt

Welke therapeutische aanpak passend is, hangt af van wat er bij jou speelt.

Daarbij kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt van Acceptance and Commitment Therapy (ACT). ACT kan helpen wanneer je merkt dat je veel strijd voert met gedachten en gevoelens, of wanneer verwachtingen en overtuigingen je steeds opnieuw aanzetten tot doorgaan. Je leert niet om moeilijke gedachten en gevoelens weg te krijgen, maar om er anders mee om te gaan en opnieuw keuzes te maken vanuit wat voor jou belangrijk is.

Op andere momenten kan juist het onderzoeken van terugkerende patronen, relaties en de context waarin deze zijn ontstaan belangrijk zijn. Of ligt de nadruk meer op verlies en rouw, het opnieuw leren voelen van je grenzen, het opbouwen van vertrouwen in jezelf of het zoeken naar een andere balans tussen wat het leven van je vraagt en wat jij kunt dragen.

Therapie bij burn-out is daarom geen vast stappenplan dat voor iedereen hetzelfde is.

We kijken samen naar wat er met jou is gebeurd, wat je op dit moment nodig hebt en wat kan helpen om duurzaam te herstellen.

Het doel is uiteindelijk niet alleen dat je weer meer kunt.

Het gaat er ook om dat je niet automatisch terugkeert naar precies dezelfde situatie waarin je bent vastgelopen, maar beter leert begrijpen wat jij nodig hebt om op een manier verder te gaan die bij jou past.

Hulp bij stress, overspannenheid en burn-out in Enschede

Herken je jezelf in deze klachten en merk je dat je er zelf niet goed uitkomt? Dan kan het helpen om samen te onderzoeken wat er speelt.

Je hoeft niet eerst volledig uitgevallen te zijn, geen officiële diagnose te hebben en ook niet vooraf te weten waarom je bent vastgelopen.

Twijfel je of mijn therapie aansluit bij jouw klachten? Dan kun je eerst vrijblijvend kennismaken.