Waarom voel ik mij slechter zodra ik eindelijk rust neem?

Het kan heel verwarrend zijn: je hebt weken of maanden kunnen doorgegaan en juist zodra je eindelijk vrij bent, een weekend niets hoeft of vakantie hebt, voel je je ineens vermoeider, emotioneler, onrustiger of lichamelijk beroerder.

Dat komt daadwerkelijk voor bij langdurige stress en overbelasting. De Nederlandse NHG-richtlijn voor overspanning en burn-out benoemt zelfs expliciet dat rust bij burn-out in eerste instantie een tijdelijke verslechtering van klachten kan geven.

Dat betekent niet automatisch dat je een burn-out hebt. Maar wanneer je merkt dat dit patroon zich steeds herhaalt en je onvoldoende herstelt, kan het een signaal zijn dat je langere tijd meer van jezelf hebt gevraagd dan je lichaam en hoofd konden opvangen.

Waarom merk ik mijn klachten juist als ik stop?

Wanneer je langere tijd veel te doen hebt, deadlines moet halen, voor anderen zorgt of simpelweg probeert alles draaiende te houden, ligt je aandacht voor een groot deel bij wat er moet gebeuren.

Je functioneert.

Misschien merk je tussendoor al wel dat je moe bent, sneller geïrriteerd raakt of slechter slaapt, maar er is steeds weer iets wat eerst moet.

Zodra die voortdurende activiteit wegvalt, ontstaat er ruimte.

En dan kun je ineens veel duidelijker voelen hoe moe je eigenlijk bent.

Ook gedachten en emoties waarvoor tijdens het doorgaan weinig ruimte was, kunnen meer naar voren komen. Niet omdat rust die klachten veroorzaakt, maar omdat er minder afleiding en minder noodzaak tot functioneren is.

Dat verklaart ook waarom sommige mensen zeggen:

“Op mijn werk gaat het eigenlijk nog wel. Maar zodra ik thuiskom, stort ik in.”

Of:

“De eerste dagen van mijn vakantie ben ik alleen maar moe.”

Is dat omdat mijn stresshormonen ineens instorten?

Hier wil ik voorzichtig mee zijn, omdat hierover online nogal stellige verklaringen rondgaan.

Je leest bijvoorbeeld dat je tijdens stress op adrenaline en cortisol functioneert en dat deze hormonen zodra je stopt ineens “instorten”, waardoor je je beroerd voelt.

Zo eenvoudig is het wetenschappelijk niet.

Langdurige stress heeft invloed op verschillende biologische stresssystemen, waaronder het autonome zenuwstelsel en de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as, de HPA-as. Maar onderzoek naar burn-out laat geen eenduidig patroon zien waarbij mensen simpelweg voortdurend “te veel cortisol” hebben en vervolgens bij rust een cortisolcrash krijgen.

Een wetenschappelijke review naar het autonome zenuwstelsel en de HPA-as bij burn-out concludeert juist dat de onderzoeksresultaten tegenstrijdig zijn. Er zijn aanwijzingen voor verschillende veranderingen afhankelijk van onder andere ernst en stadium, maar er is onvoldoende bewijs voor één universele biologische verklaring.

Dus:

dat je je slechter voelt zodra je rust neemt is reëel. Maar we kunnen niet simpelweg zeggen dat dit komt doordat je cortisol ineens keldert.

Wat kan er dan wél gebeuren?

Waarschijnlijk spelen meerdere processen tegelijkertijd een rol.

Tijdens een drukke periode ben je voortdurend bezig met reageren op wat er van je wordt gevraagd. Je aandacht is naar buiten gericht: werk, gezin, afspraken, problemen oplossen, zorgen, organiseren.

Wanneer die eisen wegvallen, verandert ook waar je aandacht naartoe gaat.

Vermoeidheid, lichamelijke spanning, hoofdpijn, emoties of gedachten die tijdens het functioneren minder op de voorgrond stonden, kunnen ineens veel duidelijker merkbaar worden.

Daarnaast betekent stoppen met een stressvolle periode niet dat je lichaam en brein onmiddellijk volledig hersteld zijn.

De stressor kan weg zijn terwijl het herstel nog moet beginnen.

Dat onderscheid is belangrijk.

Waarom kan ik tijdens drukte soms meer dan wanneer ik vrij ben?

Omdat kunnen functioneren niet hetzelfde is als voldoende herstellen.

Misschien herken je iets als dit:

• – tijdens een drukke werkdag krijg je verrassend veel gedaan;
• – wanneer je thuiskomt ben je volledig leeg;
• – op vrijdag denk je dat het eigenlijk best goed gaat;
• – zaterdag kun je nauwelijks van de bank komen;
• – tijdens je werk houd je jezelf bij elkaar;
• – in het weekend ben je sneller emotioneel;
• – op vakantie word je de eerste dagen juist moe of krijg je hoofdpijn.

Dat kan bijna voelen alsof je lichaam een rekening presenteert zodra de winkel eindelijk dichtgaat.

Maar ook hier geldt: deze klachten bewijzen op zichzelf geen burn-out.

Het gaat vooral om hoe vaak dit gebeurt, hoe lang het al speelt en of je uiteindelijk nog voldoende herstelt.

Waarom kan rust soms zelfs onrustig voelen?

Rust is niet voor iedereen automatisch ontspanning.

Je kunt eindelijk op de bank zitten en merken dat je hoofd juist harder begint te werken.

“Ik moet eigenlijk nog…”

“Ik verspil mijn dag.”

“Waarom kan ik hier niet gewoon van genieten?”

“Morgen moet ik alweer…”

Sommige mensen merken bovendien dat ze gewend zijn geraakt aan voortdurend bezig zijn. Stilzitten kan dan ongemakkelijk voelen. Je pakt automatisch je telefoon, bedenkt een klusje of gaat alvast iets voor morgen doen.

Dat kan te maken hebben met aangeleerde gedragspatronen, verwachtingen, verantwoordelijkheidsgevoel of de manier waarop je in de loop van je leven hebt geleerd om met spanning en emoties om te gaan.

Bij de één speelt perfectionisme. Bij een ander controle. Weer iemand anders voelt zich vooral waardevol wanneer diegene iets voor anderen doet.

En soms speelt niets van dat alles en is het leven simpelweg lange tijd te zwaar belast geweest.

Daarom is het belangrijk om niet iedere burn-out terug te brengen tot een persoonlijk patroon.

Betekent dit dat ik vooral heel veel moet rusten?

Niet noodzakelijk.

Rust en ontspanning zijn belangrijk, zeker wanneer je ernstig overbelast bent. Maar herstel van overspanning en burn-out betekent volgens de Nederlandse richtlijn niet dat iemand weken of maanden uitsluitend passief moet rusten.

De NHG adviseert in de eerste herstelfase onder andere acceptatie, rust en ontspanning én dagstructuur. Activerende en ontspannende activiteiten worden afgewisseld. Vervolgens verschuift de aandacht naar het onderzoeken van problemen en oplossingen en uiteindelijk naar het geleidelijk hervatten van rollen en activiteiten.

Dat is een belangrijk verschil:

herstellen is iets anders dan nietsdoen.

Een hele dag uitgeput op de bank liggen kan op sommige momenten precies zijn wat je nodig hebt. Maar duurzaam herstel vraagt meestal ook om ritme, passende activiteit en uiteindelijk begrijpen wat de overbelasting heeft veroorzaakt of in stand houdt.

Wat kun je zelf onderzoeken?

Wanneer je merkt dat je je juist slechter voelt zodra je rust neemt, probeer dan niet meteen te concluderen dat je “niet kunt ontspannen”.

Kijk eerst eens nieuwsgierig naar wat er gebeurt.

• – Wanneer merk ik de omslag van doorgaan naar instorten?
• – Gebeurt dit vooral na werkdagen, in het weekend of tijdens vakanties?
• – Wat voel ik lichamelijk zodra ik niets meer hoef?
• – Word ik vooral moe, of word ik ook onrustig?
• – Welke gedachten komen op wanneer ik probeer niets te doen?
• – Kan ik daadwerkelijk ontspannen of blijf ik in mijn hoofd bezig?
• – Heb ik na rust uiteindelijk meer energie of blijf ik uitgeput?
• – Hoeveel tijd heb ik tegenwoordig nodig om van inspanning te herstellen?
• – Zijn er nog activiteiten waarvan ik wél merk dat ze me goed doen?
• – Is mijn herstel de afgelopen maanden veranderd?

Vooral die laatste vragen zijn belangrijk.

Na een intensieve week moe zijn en na een rustig weekend weer opknappen is iets anders dan ieder weekend nodig hebben om enigszins te herstellen en maandagochtend nog steeds uitgeput wakker worden.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Wanneer je merkt dat je structureel niet meer voldoende herstelt, je klachten toenemen of je dagelijks functioneren steeds meer energie kost, hoef je niet te wachten tot je volledig uitvalt.

Ook wanneer je niet weet of je klachten “erg genoeg” zijn, kun je hulp zoeken.

Bij aanhoudende of onverklaarde lichamelijke klachten, ernstige vermoeidheid, slaapproblemen of andere klachten waarbij niet duidelijk is waar ze vandaan komen, is het verstandig om ook je huisarts te raadplegen. Klachten die bij stress en burn-out voorkomen kunnen immers ook andere lichamelijke of psychische oorzaken hebben.

De NHG adviseert bij de beoordeling van overspanning en burn-out bovendien rekening te houden met onder andere depressieve en angstklachten en andere mogelijke problematiek.

Hoe kan therapie helpen als rust juist moeilijk wordt?

In therapie zou ik niet beginnen met de conclusie dat je simpelweg “beter moet leren ontspannen”.

We onderzoeken eerst wat er daadwerkelijk gebeurt wanneer jij stopt.

Misschien blijkt dat je lichaam pas in rust laat merken hoe uitgeput je bent. Misschien blijft je hoofd voortdurend problemen oplossen. Misschien roept nietsdoen schuldgevoel of onrust op. Of misschien merk je dat bepaalde emoties juist boven komen wanneer de drukte wegvalt.

Van daaruit kan de therapie verschillende kanten op gaan.

Bij langdurige overbelasting kan lichaamsgericht werken bijvoorbeeld helpen om lichamelijke signalen eerder te leren herkennen. Niet pas wanneer je volledig uitgeput bent, maar ook de subtielere signalen daarvoor: spanning, ademhaling, gejaagdheid, vermoeidheid of het moment waarop je eigenlijk over je grens begint te gaan.

Ook kunnen we kijken naar gedrags- en reactiepatronen. Wat gebeurt er wanneer er iets van je gevraagd wordt? Ga je automatisch door? Pas je je snel aan? Neem je verantwoordelijkheid over? Vind je het moeilijk om iets onafgemaakt te laten? En wat gebeurt er vanbinnen wanneer je probeert dat eens níét te doen?

Soms ligt de ingang juist bij emoties. Drukte kan jarenlang een effectieve manier zijn geweest om weinig ruimte te hoeven geven aan verdriet, angst, boosheid of onzekerheid. Wanneer het stiller wordt, kunnen die gevoelens ineens veel nadrukkelijker aanwezig zijn. Therapie kan helpen om ze te leren herkennen en verdragen zonder ze onmiddellijk te hoeven oplossen of weer weg te werken.

Daar kan Acceptance and Commitment Therapy (ACT) onderdeel van zijn. Bijvoorbeeld wanneer je merkt dat je voortdurend in gevecht bent met wat je voelt, vastzit in gedachten over wat je allemaal moet of moeite hebt om keuzes te maken die passen bij wat voor jou werkelijk belangrijk is.

Bij anderen speelt verlies en rouw een grotere rol. Een burn-out kan betekenen dat je tijdelijk afscheid moet nemen van wat vroeger vanzelfsprekend was: je energie, je werktempo, een bepaalde rol, vertrouwen in je lichaam of het beeld dat je van jezelf had. Daarnaast kunnen eerdere verliezen of ingrijpende veranderingen onderdeel zijn van de belasting die aan de klachten voorafging.

En soms is het belangrijk om systemisch te kijken. Niet alleen naar jou als individu, maar ook naar de omgeving waarin je functioneert. Welke verwachtingen bestaan er binnen je gezin, relatie of werk? Welke rol neem jij daarin in? Wat gebeurt er wanneer jij grenzen gaat stellen of minder gaat dragen?

De therapeutische aanpak hoeft dus niet vooraf vast te staan.

We zoeken naar de ingang die past bij wat er bij jou onder de overbelasting ligt én bij de fase van herstel waarin je je bevindt.

Hulp bij langdurige stress en burn-out in Enschede

Als je tijdens drukte nog behoorlijk kunt functioneren maar telkens instort zodra je rust neemt, kan het zinvol zijn om niet alleen te proberen nóg beter uit te rusten.

Als therapeut kan ik samen met je onderzoeken waarom je systeem zo weinig ruimte voor herstel krijgt, wat je lichaam en emoties je proberen te vertellen en welke omstandigheden of patronen daarin een rol spelen.

Je hoeft daarvoor niet eerst te weten of je officieel een burn-out hebt of waarom je klachten zijn ontstaan.

Dat is juist wat we samen kunnen uitzoeken.

Twijfel je of therapie op dit moment bij jouw klachten past? Dan kun je eerst vrijblijvend kennismaken.