Waarom gaat werken nog wel, maar stort ik thuis in?

Omdat kunnen functioneren op je werk niet automatisch betekent dat je nog voldoende energie en herstelcapaciteit hebt voor de rest van je leven. Bij langdurige stress of overbelasting kan het gebeuren dat je een groot deel van je beschikbare energie gebruikt om tijdens je werk te blijven functioneren. Pas wanneer je thuiskomt en de eisen wegvallen, merk je hoe uitgeput je eigenlijk bent.

Dat patroon kan voorkomen bij langdurige stress, overspannenheid en burn-outklachten. Het betekent niet automatisch dat je een burn-out hebt. Maar wanneer werk nog nét lukt terwijl er thuis structureel nauwelijks iets van je overblijft, is dat wel een signaal om serieus te nemen.

Onderzoek naar herstel van werkstress laat zien dat herstel buiten werktijd essentieel is voor gezondheid en welzijn. Vooral het mentaal kunnen loskomen van het werk, psychological detachment, hangt samen met minder uitputting en meer welzijn.

Hoe kan het dat ik op mijn werk nog functioneer?

Werk biedt vaak iets wat thuis ontbreekt: structuur en duidelijke verwachtingen.

Er is een begintijd. Er zijn taken. Collega’s verwachten iets van je. Er moeten dingen af. Misschien heb je afspraken of cliënten, patiënten, leerlingen of klanten die op je rekenen.

En dus functioneer je.

Soms zelfs verrassend goed.

Je kunt een vergadering voorzitten, een ingewikkeld probleem oplossen of de hele dag vriendelijk tegen anderen zijn, om vervolgens thuis je tas neer te zetten en nergens meer toe in staat te zijn.

Dat is niet tegenstrijdig.

Wanneer de belasting langere tijd hoog is, kunnen mensen proberen hun functioneren overeind te houden door harder te werken, meer controle uit te oefenen, pauzes over te slaan, prioriteiten te versmallen of andere activiteiten te laten vallen.

Arboportaal beschrijft bijvoorbeeld dat werknemers bij toenemende werkdruk aanvankelijk harder en efficiënter kunnen gaan werken. Pas wanneer dat niet meer voldoende compenseert, ontstaan steeds duidelijkere stressklachten.

Dat je iets nog kúnt, zegt dus niet hoeveel moeite het je inmiddels kost.

Waarom komt de klap dan thuis?

Omdat je beschikbare energie niet onbeperkt is.

Wanneer je gedurende je werkdag voortdurend moet concentreren, schakelen, problemen oplossen, emoties reguleren, sociaal functioneren en aan verwachtingen voldoen, vraagt dat lichamelijke en mentale inspanning.

Daarna moet herstel plaatsvinden.

Onderzoek naar herstel na werk laat zien dat activiteiten en ervaringen buiten werktijd, zoals ontspanning, beweging en het psychologisch loskomen van het werk, samenhangen met minder uitputting en meer vitaliteit.

Wanneer de belasting structureel groter wordt dan wat je tussendoor kunt herstellen, kan er steeds minder reserve overblijven.

Dan ontstaat bijvoorbeeld dit patroon:

– je functioneert tijdens je werkdag nog redelijk;
– onderweg naar huis voel je hoe moe je bent;
– thuis wil je vooral stilte;
– koken of boodschappen doen voelt ineens als een enorme taak;
– je hebt weinig geduld met je partner of kinderen;
– een appje beantwoorden voelt al als iets wat “moet”;
– sporten of afspreken met vrienden schiet erbij in;
– je ligt ’s avonds op de bank zonder werkelijk op te laden;
– in het weekend probeer je vooral bij te komen;
– maandag begint het hele proces opnieuw.

Werk heeft dan als het ware voorrang gekregen op je beschikbare energie.

Thuis zie je wat het heeft gekost om op je werk te blijven functioneren.

Waarom kan ik thuis ineens veel minder hebben?

Uitputting gaat niet alleen over moe zijn.

Wanneer je langere tijd overbelast bent, kun je merken dat je minder ruimte hebt voor prikkels, emoties en onverwachte dingen.

Op je werk lukt het misschien nog om jezelf bij elkaar te houden. Thuis vraagt iemand waar de oplader ligt en ineens voelt die ene vraag alsof iemand een compleet beleidsplan van je verlangt.

Dat betekent niet dat die ander iets verkeerd doet.

Je marge is kleiner geworden.

Daardoor kun je thuis bijvoorbeeld:

– sneller geïrriteerd zijn;
– emotioneler reageren;
– behoefte hebben om alleen te zijn;
– geluid moeilijker verdragen;
– geen beslissingen meer willen nemen;
– gesprekken vermoeiend vinden;
– minder zin hebben in sociale contacten;
– nergens meer initiatief voor voelen.

Juist omdat thuis vaak de plek is waar de externe eisen verminderen, kan daar zichtbaar worden hoeveel inspanning het kost om jezelf elders overeind te houden.

Maar als ik acht uur kan werken, kan ik toch niet echt overbelast zijn?

Dat is een begrijpelijke gedachte, maar zo werkt belastbaarheid niet.

Het aantal uren dat iemand werkt vertelt maar een deel van het verhaal.

Arboportaal benadrukt dat werkdruk ontstaat vanuit de verhouding tussen belasting en belastbaarheid en dat niet alleen het aantal uren bepalend is. Ook bijvoorbeeld hoge taakeisen, emotionele belasting, weinig regelmogelijkheden, onvoldoende steun, conflicten en de combinatie van werk en privé kunnen bijdragen.

Daarom zou ik bij deze klachten niet alleen vragen:

“Hoeveel uur werk je?”

maar ook:

“Wat moet jij doen om die uren vol te houden?”

En:

“Wat kun je daarnaast nog?”

Iemand die 32 uur werkt, daarna nauwelijks meer kan koken, alle sociale afspraken afzegt en het hele weekend nodig heeft om maandag weer te kunnen beginnen, functioneert anders dan iemand die dezelfde 32 uur werkt en daarnaast voldoende energie overhoudt voor gezin, vrienden, sport en ontspanning.

Is thuis instorten een teken van burn-out?

Niet automatisch.

Er zijn allerlei redenen waarom iemand na het werk moe kan zijn. Een intensieve baan, slecht slapen, mantelzorg, jonge kinderen, lichamelijke aandoeningen, psychische klachten of tijdelijk veel aan je hoofd hebben kunnen allemaal invloed hebben.

Bij burn-out gaat het om een breder en langduriger klachtenbeeld.

In de Nederlandse richtlijn wordt burn-out beschouwd als een ernstige vorm van overspanning waarbij de klachten langer dan zes maanden bestaan en moeheid en uitputting sterk op de voorgrond staan. Herstel duurt doorgaans langer dan bij overspanning.

Ook werkfactoren zijn belangrijk. Onderzoek vindt onder meer verbanden tussen uitputting en hoge taakeisen, hoge werkbelasting, weinig regelmogelijkheden en onvoldoende sociale steun.

Tegelijk is het te simpel om bij iedereen één oorzaak aan te wijzen. Nederlands onderzoek wijst juist op een opeenstapeling van werkgebonden, persoonlijke en maatschappelijke factoren die in verschillende combinaties kunnen bijdragen aan burn-outklachten.

Een belangrijk signaal: je leven wordt steeds kleiner

Hier zou ik extra op letten.

Misschien lukt werken nog omdat dat voor jou niet onderhandelbaar voelt.

Maar ongemerkt verdwijnen andere dingen.

Eerst sla je een keer sporten over.

Daarna heb je ’s avonds geen zin meer om af te spreken.

Je bestelt vaker eten omdat koken te veel is.

In het weekend wil je vooral niets.

Een verjaardag voelt als een verplichting.

Je partner vraagt of jullie iets leuks zullen doen en je eerste gedachte is: alsjeblieft niet.

En uiteindelijk bestaat je week misschien steeds meer uit:

werken → herstellen van werken → weer werken.

Dat vind ik klinisch veel informatiever dan alleen de vraag of iemand nog werkt.

Want herstel is geen luxe die pas begint nadat al je verplichtingen zijn afgewerkt. Onderzoek naar werkstress laat juist zien dat onvoldoende herstel en onvoldoende mentaal loskomen van werk samenhangen met uitputting en verminderd welzijn.

Wat kun je zelf onderzoeken?

Probeer eens een week niet alleen bij te houden wat je doet, maar vooral wat verschillende activiteiten met je energie doen.

Je kunt jezelf bijvoorbeeld vragen:

– Hoe voel ik me ’s morgens voordat ik ga werken?
– Hoeveel energie kost een normale werkdag mij?
– Wanneer merk ik dat mijn energie begint af te nemen?
– Neem ik daadwerkelijk pauzes tijdens mijn werk?
– Kan ik na mijn werk mentaal loskomen?
– Hoe voel ik me een uur nadat ik thuiskom?
– Heb ik thuis nog ruimte voor mijn partner, kinderen of vrienden?
– Kan ik nog genieten van dingen die ik normaal leuk vind?
– Wat doe ik in het weekend: leven of voornamelijk herstellen?
– Voel ik me maandagochtend voldoende hersteld?
– Is mijn wereld de afgelopen maanden kleiner geworden?
– Kost hetzelfde werk mij tegenwoordig meer moeite dan vroeger?

En misschien de belangrijkste:

Als ik mijn werk even niet meetel, hoe gaat het dan eigenlijk met mij?

Dat haalt de aandacht weg bij alleen functioneren en brengt hem terug naar je totale welzijn.

Moet ik dan stoppen met werken?

Niet automatisch.

Sterker nog, de Nederlandse NHG-richtlijn adviseert bij overspanning en burn-out niet standaard langdurige volledige rust. In veel gevallen kan gedeeltelijk blijven participeren juist bijdragen aan het gevoel van controle en herstel van functioneren. Wat passend is, hangt af van de ernst van de klachten en de individuele situatie.

Maar blijven werken ten koste van al het andere is ook niet automatisch herstel.

Misschien moet er iets veranderen in uren, taken, verantwoordelijkheden, werkdruk of herstelmomenten. Misschien is dat niet nodig en ligt de belangrijkste belasting ergens anders.

Wanneer je twijfelt over je belastbaarheid in relatie tot je werk, kun je dit bespreken met de bedrijfsarts.

Bij aanhoudende ernstige vermoeidheid, lichamelijke klachten of klachten waarvan niet duidelijk is waar ze vandaan komen, is het verstandig ook met je huisarts te overleggen. Vermoeidheid en concentratieproblemen kunnen immers verschillende lichamelijke en psychische oorzaken hebben.

Hoe kan therapie helpen wanneer je op je werk nog functioneert maar thuis instort?

In therapie zou ik niet als eerste proberen ervoor te zorgen dat je thuis nóg efficiënter wordt.

Als je werkdag vrijwel al je beschikbare energie opeet, is een betere boodschappenplanning waarschijnlijk niet het antwoord.

We kijken breder.

Waar gaat je energie gedurende de dag naartoe? Waar herstel je nog van? Wat gebeurt er in je lichaam tijdens een werkdag? Welke emoties spelen mee? Wat vraagt je omgeving van je? En wat vraag jij misschien van jezelf?

Soms ligt de ingang bij gedragspatronen. Misschien blijf je automatisch doorgaan zodra er iets van je gevraagd wordt. Misschien neem je veel verantwoordelijkheid, pas je je snel aan of merk je pas achteraf dat iets eigenlijk te veel was.

Dan kan het helpen om heel concreet te onderzoeken wat er gebeurt tussen het eerste signaal van spanning en het moment waarop je uiteindelijk instort.

Bij iemand anders is lichaamsgericht werken belangrijker. Je lichaam geeft vaak eerder informatie dan je gedachten: spanning in je schouders, oppervlakkiger ademen, hoofdpijn, gejaagdheid, vermoeidheid of steeds minder kunnen verdragen. Therapie kan helpen die signalen eerder te herkennen en er ook daadwerkelijk naar te handelen.

Ook emotieregulatie kan een ingang zijn. De hele dag professioneel, vriendelijk en beheerst functioneren kan veel vragen wanneer er ondertussen spanning, onzekerheid, verdriet, frustratie of angst aanwezig is. Soms komt juist thuis naar buiten wat gedurende de dag is ingehouden.

Daar kunnen verschillende therapeutische methodieken bij passen.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kan bijvoorbeeld helpen wanneer gedachten als ik moet dit aankunnen, anderen rekenen op mij of ik mag niet afhaken veel invloed hebben op je gedrag.

Soms is het belangrijker om systemisch te kijken. Welke rol heb je op je werk en thuis? Waar wordt veel van je gevraagd? Waar neem jij verantwoordelijkheid? Wat gebeurt er in je omgeving wanneer jij minder gaat doen?

En soms spelen verlies en rouw mee. Misschien is er in je leven iets veranderd of verloren gegaan waar nauwelijks ruimte voor is geweest, terwijl je ondertussen wel bent blijven functioneren. Ook het verlies van je vroegere energie, vanzelfsprekendheid of vertrouwen in jezelf kan tijdens een burn-out betekenis krijgen.

De methode volgt dus niet automatisch uit het woord burn-out.

We kijken eerst naar wat er bij jou gebeurt en kiezen vervolgens de therapeutische ingang die daarbij past.

Hulp bij stress en burn-out in Enschede

Wanneer werken nog lukt maar er thuis steeds minder van je overblijft, hoef je niet te wachten totdat werken óók niet meer gaat.

Juist dat verschil tussen hoe je op je werk functioneert en hoe je daarna thuiskomt kan reden zijn om te onderzoeken of je belasting en herstel nog in evenwicht zijn.

Als therapeut help ik je om niet alleen naar je werk te kijken, maar naar het geheel: je energie, lichaam, emoties, gedragspatronen, omstandigheden en de verschillende rollen die je in je leven vervult.

Je hoeft vooraf niet te weten waarom je thuis instort.

Dat je merkt dat je leven steeds meer bestaat uit functioneren en bijkomen, is al voldoende reden om daar serieus naar te kijken.

Twijfel je of therapie aansluit bij wat jij ervaart? Dan kun je eerst vrijblijvend kennismaken.