Kan therapie helpen bij een burn-out?

Ja, therapie kan helpen bij een burn-out. Niet omdat er één specifieke therapievorm bestaat die een burn-out simpelweg kan ‘behandelen’, maar omdat herstel vaak meer vraagt dan alleen rust nemen.

Therapie kan helpen om te begrijpen wat er met je gebeurt, je herstel beter af te stemmen op wat je aankunt, stressoren en omstandigheden in kaart te brengen en te onderzoeken wat nodig is om opnieuw een gezonde verhouding tussen belasting en herstel te krijgen.

Daarbij is één nuance belangrijk: wetenschappelijk onderzoek ondersteunt niet het idee dat er één beste burn-outtherapie bestaat die voor iedereen werkt. De Nederlandse NHG-richtlijn adviseert juist een gefaseerde aanpak, afgestemd op waar iemand in het herstelproces staat. Daarbij worden onder andere psycho-educatie, dagstructuur, ontspanning, probleemoplossende strategieën, fysieke activiteit en psychologische behandelprincipes gebruikt.

Therapie bij burn-out is daarom wat mij betreft geen vast protocol dat we over iedereen heen leggen.

We kijken eerst naar jou.

Wat gebeurt er eigenlijk bij een burn-out?

In Nederland wordt burn-out binnen de NHG-richtlijn gezien als een ernstige vorm van overspanning. Bij overspanning is sprake van spanningsklachten, controleverlies en beperkingen in het dagelijks functioneren. Wanneer de klachten minimaal zes maanden bestaan en moeheid en uitputting sterk op de voorgrond staan, spreekt de richtlijn van burn-out.

Internationaal wordt het begrip anders gebruikt. De WHO beschrijft burn-out specifiek als een werkgerelateerd verschijnsel als gevolg van chronische werkstress die onvoldoende is opgevangen. Daarbij staan uitputting, meer mentale afstand of negativiteit ten opzichte van het werk en verminderde professionele effectiviteit centraal. De WHO classificeert burn-out niet als een medische aandoening.

Voor therapie betekent dit iets belangrijks.

We hoeven niet alleen te vragen:

“Hoe krijgen we jouw klachten weg?”

We moeten ook onderzoeken:

“Waardoor is de verhouding tussen wat jij draagt en waarvan jij kunt herstellen zo verstoord geraakt?”

Wat kan therapie dan concreet doen?

Dat hangt af van waar je staat.

Iemand die nauwelijks meer een normale dag doorkomt, heeft iets anders nodig dan iemand die alweer gedeeltelijk werkt maar merkt dat dezelfde patronen langzaam terugkomen.

De NHG-richtlijn onderscheidt daarom grofweg drie fasen:

• – een eerste fase waarin acceptatie, rust, ontspanning en dagstructuur belangrijk zijn;
• – een probleem- en oplossingsfase waarin stressoren en mogelijke oplossingen worden onderzocht;
• – een toepassingsfase waarin iemand oplossingen in de praktijk brengt en rollen en activiteiten geleidelijk weer oppakt.

Dat vind ik een belangrijk uitgangspunt.

Want iemand die volledig uitgeput tegenover me zit, hoeft niet onmiddellijk een diepgravende analyse te maken van alles wat in diens leven anders moet.

Eerst moet er voldoende ruimte ontstaan om überhaupt te kunnen herstellen.

Therapie begint daarom niet automatisch met graven

Dit vind ik bij burn-out belangrijk.

Wanneer je ernstig uitgeput bent, kan de eerste stap veel praktischer zijn.

Hoe ziet je dag eruit?

Slaap je?

Eet je voldoende?

Kom je buiten?

Kun je nog ontspannen?

Welke activiteiten lukken nog?

Welke prikkels zijn te veel?

Wat gebeurt er wanneer je iets doet?

En hoe lang heb je daarna nodig om te herstellen?

We kunnen samen zoeken naar een dagstructuur en balans tussen activiteit en herstel die past bij wat je op dat moment aankunt.

Dat sluit ook aan bij de Nederlandse richtlijn, waarin in de eerste fase niet alleen rust wordt geadviseerd, maar juist een afwisseling van activerende en ontspannende activiteiten. Langdurige volledige uitval wordt waar mogelijk vermeden.

Daarna wordt de vraag: waardoor ben jij vastgelopen?

Wanneer er wat meer ruimte ontstaat, kunnen we verder kijken.

En daar bestaat geen standaardantwoord op.

Misschien is je werkbelasting al lange tijd te hoog.

Misschien combineer je werk met de zorg voor kinderen, ouders of andere verantwoordelijkheden.

Misschien speelt er verlies.

Misschien zit je in een ingewikkelde relatie.

Misschien heb je jarenlang te weinig herstel gehad.

Misschien merk je dat je voortdurend verantwoordelijkheid neemt.

Of misschien is er niet één duidelijke oorzaak en zijn er gedurende langere tijd simpelweg te veel dingen tegelijk geweest.

De NHG-richtlijn adviseert daarom expliciet om problemen en stressoren in kaart te brengen en te onderzoeken welke beïnvloedbaar zijn en wat daadwerkelijk moet veranderen.

Dat voorkomt ook dat burn-out te gemakkelijk wordt teruggebracht tot:

“Je moet beter je grenzen leren aangeven.”

Soms moeten grenzen veranderen.

Soms moet gedrag veranderen.

En soms moeten omstandigheden veranderen.

Welke therapievormen kunnen helpen?

Dat hangt af van wat we tijdens de therapie tegenkomen.

Ik werk daarom niet vanuit één methode die bij iedere burn-out wordt ingezet.

Gedragsgericht werken

Soms wordt duidelijk dat bepaalde gedragspatronen bijdragen aan het voortduren van overbelasting.

Misschien merk je signalen van vermoeidheid wel, maar ga je automatisch door.

Misschien neem je gemakkelijk extra verantwoordelijkheid.

Misschien plan je iedere lege plek in je agenda weer vol.

Of misschien weet je rationeel heel goed waar je grens ligt, maar lukt het je in het dagelijks leven niet om daar daadwerkelijk naar te handelen.

Dan kunnen we heel concreet kijken naar:

Wat gebeurt er tussen het moment waarop jij voelt ‘dit is eigenlijk te veel’ en het moment waarop je tóch doorgaat?

Daar kunnen gedragsexperimenten, cognitief-gedragstherapeutische principes en oplossingsgerichte interventies behulpzaam bij zijn. Ook de NHG-richtlijn baseert onderdelen van burn-outbegeleiding op cognitieve gedragstherapie, stress-inoculatie en stapsgewijze activering.

Lichaamsgericht werken

Bij langdurige stress speelt het lichaam vanzelfsprekend ook een belangrijke rol.

Sommige mensen herkennen hun grens vooral met hun hoofd en pas heel laat met hun lichaam.

Je merkt bijvoorbeeld pas achteraf dat je al uren je schouders aanspant. Dat je ademhaling hoog zit. Dat je voortdurend gejaagd bent. Dat geluid steeds harder binnenkomt. Of dat je eigenlijk al uitgeput was voordat je besloot toch nog iets te doen.

Lichaamsgericht werken kan dan helpen om eerder onderscheid te leren maken tussen spanning en ontspanning en lichamelijke signalen beter te herkennen.

De NHG-richtlijn noemt ontspanningstechnieken zoals progressieve spierontspanning, biofeedback, yoga en meditatie als mogelijke ondersteunende interventies, maar vermeldt daarbij terecht dat specifiek bewijs voor ontspanningsoefeningen bij overspanning beperkt is.

Dat is een mooie nuance: iets kan therapeutisch bruikbaar zijn zonder dat we hoeven te beweren dat één oefening een burn-out ‘geneest’.

Werken met emoties

Burn-out gaat niet alleen over energie.

Soms wordt tijdens therapie duidelijk hoeveel emotionele belasting iemand al lange tijd draagt.

Boosheid die steeds wordt ingeslikt.

Angst om tekort te schieten.

Schuldgevoel wanneer je iets voor jezelf doet.

Verdriet waarvoor nauwelijks ruimte is geweest.

Of schaamte omdat je ineens niet meer kunt wat vroeger vanzelfsprekend leek.

Dan kan het belangrijk zijn niet alleen te praten over wat je moet veranderen, maar ruimte te maken voor wat je daadwerkelijk voelt en te onderzoeken hoe je met die emoties omgaat.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

ACT kan één van de methodieken zijn die ik daarbij gebruik.

Bijvoorbeeld wanneer gedachten als:

“Ik moet dit kunnen.”

“Anderen hebben mij nodig.”

“Ik mag niet opgeven.”

“Eerst moet alles opgelost zijn.”

veel invloed hebben op je gedrag.

Het doel is dan niet om zulke gedachten uit je hoofd te verwijderen.

We onderzoeken hoe je anders met gedachten en gevoelens kunt omgaan, zodat ze niet automatisch bepalen welke keuzes je maakt. Tegelijkertijd kijken we naar wat voor jou werkelijk belangrijk is en hoe je daar, binnen je huidige belastbaarheid, weer naar kunt gaan leven.

Systemisch werken

Soms wordt tijdens therapie duidelijk dat het onmogelijk is om alleen naar jou te kijken.

Je functioneert immers binnen een gezin, relatie, familie, werkplek en sociale omgeving.

Misschien ben jij degene die thuis alles regelt.

Misschien wordt op je werk structureel meer van je gevraagd dan haalbaar is.

Misschien ben je binnen je familie degene die altijd opvangt.

Dan is de vraag niet alleen:

“Waarom doe jij zoveel?”

maar ook:

“Binnen welk systeem is het normaal geworden dat jij zoveel draagt?”

En vervolgens: wat gebeurt er wanneer jij daar iets in verandert?

Verlies- en rouwtherapie

Ook verlies kan onderdeel zijn van burn-out.

Soms ligt er al vóór de burn-out verlies onder de overbelasting: een overlijden, scheiding, verandering in gezondheid, verlies van werk, veranderde relaties of andere ingrijpende levensgebeurtenissen.

Maar een burn-out kan zelf óók verlies veroorzaken.

Misschien kun je ineens niet meer werken zoals vroeger.

Je vertrouwt je eigen lichaam niet meer.

Je rol binnen je gezin verandert.

Je mist degene die je was.

Of tijdens herstel ontstaat langzaam het besef:

“Ik wil eigenlijk helemaal niet meer terug naar het leven dat ik hiervoor leidde.”

Dan gaat herstel niet alleen over weer energie krijgen.

Er moet soms ook gerouwd worden om wat niet meer hetzelfde is.

Moet ik in therapie mijn hele verleden gaan uitpluizen?

Nee.

Dat hoeft helemaal niet.

Wanneer gebeurtenissen of ervaringen uit het verleden relevant blijken voor wat er nu gebeurt, kunnen we daarnaar kijken.

Maar we gaan niet automatisch op zoek naar een ingewikkelde psychologische verklaring voor iedere burn-out.

Soms ligt het probleem vooral in het heden.

Een te hoge werkdruk is een te hoge werkdruk.

Een combinatie van werk, mantelzorg en een gezin kan simpelweg te zwaar zijn.

Een reorganisatie kan mensen langdurig onder druk zetten.

En drie ingrijpende levensgebeurtenissen achter elkaar vragen enorm veel van iemand.

Therapie moet niet alles psychologiseren.

We onderzoeken wat werkelijk relevant is voor jouw herstel.

Is therapie bewezen effectief bij burn-out?

Hier moeten we wetenschappelijk zorgvuldig zijn.

Er is ondersteuning voor verschillende psychologische en gedragsmatige interventies bij stress- en burn-outklachten, maar de onderzoeksresultaten zijn heterogeen en er bestaat geen overtuigend bewijs dat één specifieke psychotherapievorm dé behandeling voor burn-out is.

Ook de Nederlandse richtlijn is daar voorzichtig in. Zij adviseert verschillende psychologische behandelprincipes, maar vermeldt bijvoorbeeld dat het specifieke bewijs voor Problem Solving Treatment bij overspanning en burn-out onzeker is. De aanbevelingen zijn daarom mede gebaseerd op breder onderzoek naar psychische klachten en stress, klinische ervaring en het uitgangspunt dat interventies moeten aansluiten bij de problemen en fase van herstel.

Dat betekent niet dat therapie niets kan betekenen.

Het betekent dat we niet eerlijk zouden zijn wanneer we zouden zeggen:

“Doe therapievorm X en daarmee behandel je een burn-out.”

De werkelijkheid is complexer.

Wat kun je zelf onderzoeken voordat je therapie zoekt?

Je hoeft natuurlijk niet bij iedere periode van stress onmiddellijk in therapie.

Je kunt eerst eens kijken:

• – Herstel ik nog wanneer de belasting afneemt?
• – Kan ik mijn dagelijkse structuur nog vasthouden?
• – Welke dingen kosten mij op dit moment de meeste energie?
• – Welke dingen helpen daadwerkelijk bij herstel?
• – Kan ik mijn belasting zelf verminderen?
• – Lukt het mij om veranderingen die ik noodzakelijk vind ook daadwerkelijk vol te houden?
• – Blijf ik steeds in dezelfde patronen terechtkomen?
• – Zijn er omstandigheden waar ik zelf niet uitkom?
• – Begrijp ik eigenlijk wat mijn lichaam mij probeert te vertellen?
• – Worden mijn klachten geleidelijk minder of juist erger?

Als je merkt dat je zelf stappen kunt zetten en daadwerkelijk herstelt, hoeft therapie misschien helemaal niet nodig te zijn.

Maar wanneer je al weken of maanden denkt:

“Ik weet dat het anders moet, maar ik krijg het niet voor elkaar”

kan begeleiding juist veel toevoegen.

Wanneer is andere of aanvullende hulp nodig?

Therapie is niet altijd de enige of juiste vorm van hulp.

Bij ernstige of onverklaarde lichamelijke klachten, aanhoudende ernstige vermoeidheid of wanneer niet duidelijk is waar je klachten vandaan komen, is het verstandig ook je huisarts te raadplegen.

De huisarts kan bovendien beoordelen of er mogelijk sprake is van andere psychische problematiek. De NHG adviseert bij burn-out bijvoorbeeld rekening te houden met onder andere depressie, angststoornissen, problematisch middelengebruik en persoonlijkheidsproblematiek.

Wanneer werk een belangrijke rol speelt en je belastbaarheid of werkhervatting moet worden beoordeeld, is de bedrijfsarts belangrijk.

En bij ernstige psychiatrische klachten, hoge lijdensdruk, ernstig disfunctioneren of wanneer specialistische diagnostiek of behandeling nodig is, kan behandeling binnen de GGZ passend zijn.

Therapie bij burn-out in Enschede

Je hoeft niet eerst volledig vastgelopen te zijn voordat therapie kan helpen.

En je hoeft ook niet vooraf te weten:

“Mijn burn-out komt door mijn perfectionisme.”

of:

“Ik heb problemen met grenzen.”

Dat zijn conclusies die we helemaal niet bij voorbaat hoeven te trekken.

Als therapeut kijk ik eerst samen met je naar waar jij nu staat. Naar je klachten, je energie, je dagelijks functioneren, je lichaam, je emoties, je omstandigheden en de verhouding tussen belasting en herstel.

Van daaruit onderzoeken we wat jij nodig hebt.

Soms betekent dat eerst stabiliseren en herstellen. Soms werken we met gedragspatronen of emoties. Soms lichaamsgericht. Soms met ACT. Soms systemisch. Soms speelt verlies en rouw een belangrijke rol. En vaak gebruiken we verschillende invalshoeken naast elkaar.

Niet de methode staat centraal, maar wat er bij jou speelt en wat jou helpt om duurzaam te herstellen.

Twijfel je of therapie aansluit bij jouw burn-outklachten? Dan kun je eerst vrijblijvend kennismaken.