Hoe voelt een beginnende burn-out?

Een beginnende burn-out voelt vaak niet alsof je van de ene op de andere dag ineens ‘opgebrand’ bent. Veel vaker merk je dat dingen die je vroeger zonder veel moeite deed steeds meer energie kosten, dat je minder goed herstelt en dat je lichaam en hoofd steeds vaker signalen geven dat de belasting te hoog wordt.

Je kunt nog gewoon werken. Je kunt voor je gezin zorgen. Misschien sport je zelfs nog en spreek je af met vrienden.

Maar het kost steeds meer.

Je hebt langer nodig om bij te komen. Je bent sneller geïrriteerd. Je hoofd voelt voller. Je kunt minder goed tegen drukte. Je vergeet dingen. En waar je vroeger na een drukke week in het weekend weer voldoende herstelde, begin je maandag steeds vaker met een halflege batterij.

Dat betekent niet automatisch dat je een burn-out hebt. Er bestaat namelijk niet één specifiek eerste symptoom waarmee je een beginnende burn-out kunt herkennen. Bovendien kunnen klachten als vermoeidheid, slecht slapen en concentratieproblemen allerlei andere oorzaken hebben.

In de Nederlandse NHG-richtlijn worden bij toenemende overbelasting onder andere moeheid, slaapproblemen, prikkelbaarheid, piekeren, gejaagdheid, concentratieproblemen, geheugenproblemen en niet goed meer tegen drukte of lawaai kunnen genoemd. Pas wanneer daarnaast controleverlies en beperkingen in het functioneren ontstaan, komt overspanning in beeld. Bij burn-out bestaan de klachten langer en staat uitputting sterk op de voorgrond.

Hoe begint een burn-out meestal?

Dat is bij iedereen anders.

Bij de één begint het met vermoeidheid.

Bij de ander met slecht slapen.

Iemand anders merkt vooral dat het hoofd niet meer meewerkt: concentreren wordt moeilijker, woorden verdwijnen tijdens een gesprek of je loopt naar boven en hebt geen idee meer wat je daar ging doen.

En weer iemand anders merkt het eerst thuis.

Op je werk functioneer je nog, maar zodra je thuiskomt wil je alleen maar op de bank liggen en met rust gelaten worden.

Het interessante is dat je functioneren in het begin dus behoorlijk lang intact kan blijven.

Je kunt nog veel.

Maar de hoeveelheid energie die daarvoor nodig is, verandert.

Daarom vind ik bij beginnende overbelasting de vraag:

‘Wat kan ik nog?’

minder interessant dan:

‘Wat kost het mij inmiddels om te blijven doen wat ik altijd deed?’

Welke signalen kunnen passen bij beginnende overbelasting?

Er bestaat geen checklist waarmee je zelf betrouwbaar kunt vaststellen dat je een beginnende burn-out hebt. Wel kunnen verschillende veranderingen samen erop wijzen dat je langere tijd onvoldoende herstelt.

Je kunt bijvoorbeeld merken dat:

• – je vermoeider bent dan normaal;
• – je ’s morgens minder uitgerust wakker wordt;
• – je slechter slaapt of ’s nachts vaker wakker wordt;
• – je sneller geïrriteerd bent;
• – je emotioneler reageert;
• – je meer piekert;
• – je hoofd voortdurend ‘aan’ staat;
• – concentreren moeilijker wordt;
• – je meer vergeet;
• – beslissingen nemen meer energie kost;
• – je minder goed tegen geluid, drukte of andere prikkels kunt;
• – je vaker hoofdpijn of gespannen spieren hebt;
• – je je gejaagd voelt;
• – je na je werk weinig energie overhoudt;
• – je minder zin hebt in sociale activiteiten;
• – je vaker afspraken afzegt;
• – je weekenden steeds meer nodig hebt om bij te komen;
• – je minder plezier ervaart in dingen die je normaal graag doet.

Veel van deze klachten komen ook voor bij gewone tijdelijke stress.

Daarom zegt één symptoom weinig.

Het verloop vertelt vaak meer.

Wanneer is gewone stress niet meer gewoon?

Stress hoort bij het leven.

Een deadline, verhuizing, conflict, drukke periode op het werk of ziek familielid kan tijdelijk behoorlijk veel van je vragen.

Daar hoeft niets pathologisch aan te zijn.

Een belangrijk verschil zit in herstel.

Na tijdelijke belasting lukt het doorgaans weer om terug te veren wanneer de druk vermindert. Je slaapt een paar nachten goed, hebt een rustig weekend en merkt dat je energie terugkomt.

Bij langdurige overbelasting kan dat herstel steeds minder goed lukken.

Het weekend is niet meer genoeg.

Een vrije avond helpt nauwelijks.

Na vakantie voel je je binnen enkele dagen alweer uitgeput.

Je begint iedere nieuwe week met minder reserve.

Dan wordt niet alleen de hoeveelheid stress belangrijk, maar de verhouding tussen belasting en herstel.

Internationaal beschrijft de WHO burn-out specifiek als een gevolg van chronische werkstress die onvoldoende is opgevangen. Daarbij worden drie kenmerken genoemd: uitputting, meer mentale afstand of negativiteit ten opzichte van het werk en een verminderd gevoel van professionele effectiviteit. De WHO benadrukt daarbij dat burn-out een werkgerelateerd fenomeen is en geen afzonderlijke medische aandoening.

De Nederlandse klinische benadering van overspanning en burn-out is breder en kijkt ook naar stressoren uit andere levensgebieden. Dat verschil is goed om te kennen.

Waarom merk ik het soms pas laat?

Omdat mensen zich behoorlijk lang kunnen aanpassen aan toenemende belasting.

Je kunt eerder naar bed gaan.

Een keer niet sporten.

Minder vaak afspreken.

In het weekend niets plannen.

’s Avonds eten bestellen omdat koken te veel is.

Je partner neemt iets meer over.

Op je werk concentreer je je op wat absoluut moet en laat je andere dingen liggen.

Iedere afzonderlijke aanpassing lijkt misschien klein.

Maar bij elkaar kan er iets opvallends gebeuren:

je houdt je verplichtingen overeind door steeds meer van de rest van je leven in te leveren.

En zolang werken bijvoorbeeld nog lukt, kun je denken:

“Zo erg kan het niet zijn. Ik functioneer toch nog?”

Juist daarom kan het nuttig zijn om niet alleen te kijken naar wat nog lukt, maar ook naar wat ongemerkt uit je leven is verdwenen.

Kan een beginnende burn-out lichamelijk voelen?

Zeker.

Stress is niet alleen iets wat zich in gedachten afspeelt.

Mensen kunnen bijvoorbeeld last krijgen van gespannen spieren, hoofdpijn, slaapproblemen, maag-darmklachten, hartkloppingen of een gejaagd lichamelijk gevoel.

Maar hier is voorzichtigheid belangrijk.

Een lichamelijke klacht is niet automatisch een stressklacht.

Vermoeidheid, hartkloppingen, duizeligheid, concentratieproblemen en slaapproblemen kunnen ook voorkomen bij allerlei lichamelijke en psychische aandoeningen.

Daarom is het niet verstandig om nieuwe of aanhoudende lichamelijke klachten zelf automatisch aan een burn-out toe te schrijven.

En wat gebeurt er in mijn hoofd?

Langdurige stress en uitputting kunnen ook samengaan met cognitieve klachten.

Je kunt merken dat je moeilijker:

• – je aandacht ergens bij houdt;
• – meerdere dingen tegelijkertijd doet;
• – informatie onthoudt;
• – schakelt tussen taken;
• – overzicht bewaart;
• – beslissingen neemt.

Dat kan behoorlijk onzeker maken.

Iemand die normaal gesproken snel denkt en veel aankan, kan ineens een mail drie keer moeten lezen.

Dan ontstaat gemakkelijk de gedachte:

“Wat is er met mij aan de hand?”

Maar juist concentratie- en geheugenproblemen worden in de Nederlandse richtlijn genoemd bij spanningsklachten.

Dat betekent opnieuw niet dat iedere vergeetachtige week een voorstadium van burn-out is.

Het gaat om het totaalbeeld.

Wat is het verschil tussen beginnende overbelasting en een burn-out?

Dit onderscheid vind ik belangrijk, want online wordt het woord burn-out soms voor vrijwel iedere vorm van langdurige vermoeidheid gebruikt.

In de Nederlandse huisartsenzorg wordt onderscheid gemaakt tussen spanningsklachten, overspanning en burn-out.

Bij overspanning spelen meerdere spanningsklachten, het gevoel grip te verliezen en beperkingen in het dagelijks functioneren een rol. Bij burn-out is sprake van een langduriger beeld waarbij uitputting nadrukkelijk op de voorgrond staat.

Je kunt dus al langere tijd overbelast zijn voordat er sprake is van een burn-out.

En juist dat maakt vroeg herkennen waardevol.

Niet omdat we zo snel mogelijk een etiket willen plakken.

Maar omdat je niet hoeft te wachten tot je volledig vastloopt voordat je iets verandert.

Wat kun je zelf onderzoeken?

Als je twijfelt of je richting overbelasting gaat, kijk dan eens naar de afgelopen paar maanden in plaats van alleen naar vandaag.

Vraag jezelf bijvoorbeeld af:

• – Heb ik tegenwoordig meer herstel nodig dan vroeger?
• – Ben ik na een weekend werkelijk uitgerust?
• – Heb ik na mijn werk nog energie voor andere dingen?
• – Slaap ik anders dan een paar maanden geleden?
• – Ben ik sneller geïrriteerd of emotioneel?
• – Kan ik minder goed tegen drukte en geluid?
• – Kost concentreren meer moeite?
• – Vergeet ik vaker dingen?
• – Zeg ik vaker sociale activiteiten af omdat ik te moe ben?
• – Sport, beweeg of ontspan ik minder omdat ik geen energie meer heb?
• – Heb ik mijn leven aangepast om mijn verplichtingen te kunnen blijven volhouden?
• – Worden mijn klachten minder wanneer de belasting afneemt?
• – Of merk ik dat ik eigenlijk steeds minder goed herstel?

En stel jezelf ook deze vraag:

Wanneer was de laatste keer dat ik me werkelijk uitgerust voelde?

Als je daar lang over moet nadenken, is dat op zichzelf interessante informatie.

Wat kun je doen wanneer je deze signalen herkent?

Probeer niet onmiddellijk van herstel je volgende project te maken.

Je hoeft niet vanaf morgen perfect te slapen, iedere dag te mediteren, drie keer te sporten en ineens overal grenzen te stellen.

Kijk eerst naar wat er werkelijk gebeurt.

Waar zit de grootste belasting?

Wat kun je tijdelijk verminderen?

Waar ontbreekt herstel?

Welke dingen doe je uit gewoonte terwijl ze inmiddels veel energie kosten?

Wat kun je delen of uitstellen?

En misschien vooral: wat vertelt je lichaam of gedrag je al een tijdje waar je nog onvoldoende naar hebt geluisterd?

Vroeg bijsturen kan heel praktisch zijn.

Een gesprek op het werk. Minder afspraken. Taken verdelen. Pauzes daadwerkelijk nemen. Een periode minder van jezelf vragen. Meer herstelmomenten gedurende de week in plaats van wachten tot het weekend.

Wanneer werkfactoren een belangrijke rol spelen, is het bovendien belangrijk om niet alleen naar jezelf te kijken. Hoge tijdsdruk, weinig autonomie, lange werkdagen, onvoldoende steun en slechte organisatie van werk zijn bekende psychosociale risicofactoren voor werkstress en burn-out.

Je hoeft een structureel probleem dus niet volledig op te lossen door zelf nóg beter met stress te leren omgaan.

Wanneer is professionele hulp verstandig?

Je hoeft niet te wachten tot iemand officieel zegt:

“Je hebt een burn-out.”

Wanneer je merkt dat klachten blijven aanhouden, je steeds minder herstelt, je functioneren verandert of het je niet lukt om zelf voldoende bij te sturen, kan dat al reden zijn om hulp te zoeken.

Bij lichamelijke klachten, ernstige of aanhoudende vermoeidheid of klachten waarvan niet duidelijk is waar ze vandaan komen, is het verstandig ook je huisarts te raadplegen.

Wanneer je werk een belangrijke rol speelt en je twijfelt of je huidige belasting nog passend is, kan de bedrijfsarts met je meedenken.

En wanneer er ernstige psychiatrische klachten spelen of specialistische diagnostiek of behandeling nodig is, kan behandeling binnen de GGZ passend zijn.

Hoe kan therapie helpen bij een beginnende burn-out?

Juist in deze fase kan therapie interessant zijn.

Niet omdat we eerst moeten vaststellen:

“Jij bent perfectionistisch en kunt geen grenzen stellen.”

Misschien is dat helemaal niet zo.

We beginnen veel eerder.

Wat is er veranderd?

Hoe ziet je belasting eruit? Hoe herstel je? Wat merk je lichamelijk? Wat gebeurt er emotioneel? Hoe gaat het op je werk en thuis? Wat lukt nog gemakkelijk en waarvoor moet je tegenwoordig veel harder werken?

Daarbij kunnen verschillende therapeutische invalshoeken passend zijn.

Soms beginnen we heel concreet bij gedrag en herstel. Waar verdwijnt je energie gedurende een normale week? Welke signalen merk je en wat doe je vervolgens? Welke kleine veranderingen maken daadwerkelijk verschil?

Bij iemand anders kan lichaamsgericht werken helpen om signalen van spanning, vermoeidheid en overprikkeling eerder te leren herkennen. Niet pas wanneer je lichaam uiteindelijk hard op de rem trapt, maar op het moment dat de eerste signalen verschijnen.

Soms spelen emoties een belangrijke rol. Misschien draag je al langere tijd verdriet, boosheid, angst of onzekerheid terwijl je ondertussen gewoon bent blijven functioneren.

Ook Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kan worden ingezet. Bijvoorbeeld wanneer gedachten over wat je allemaal moet, hoort te kunnen of van jezelf verwacht veel invloed hebben op je gedrag. Dan onderzoeken we niet alleen hoe je minder stress kunt ervaren, maar ook hoe je keuzes kunt maken die beter aansluiten bij wat voor jou belangrijk is.

Soms is een systemische blik nodig. Je functioneert immers niet in een vacuüm. Werk, gezin, relaties, zorgtaken en verwachtingen vanuit je omgeving kunnen allemaal onderdeel zijn van de belasting.

En soms speelt verlies en rouw mee. Een ingrijpende verandering, ziekte, overlijden, relatiebreuk, verandering van werk of verlies van toekomstverwachtingen kan langdurig energie vragen, ook wanneer je ondertussen bent blijven functioneren.

Welke therapeutische ingang passend is, hoeft vooraf helemaal niet duidelijk te zijn.

Dat onderzoeken we samen.

Hulp bij beginnende burn-outklachten in Enschede

Je hoeft niet te wachten totdat je volledig bent uitgeput.

Juist wanneer je merkt dat je nog functioneert maar daarvoor steeds meer moet inleveren, kan het verstandig zijn om te onderzoeken wat er gebeurt.

Als therapeut kijk ik samen met je naar het geheel: je belasting en herstel, lichamelijke signalen, emoties, gedragspatronen, werk, omstandigheden en relaties.

Je hoeft geen officiële diagnose te hebben.

Je hoeft ook niet eerst zelf te begrijpen waarom je klachten hebt.

Het feit dat je merkt dat het anders met je gaat dan een paar maanden geleden, kan al voldoende reden zijn om daar aandacht aan te geven.

Twijfel je of therapie aansluit bij wat je ervaart? Dan kun je eerst vrijblijvend kennismaken.