Kun je angst hebben zonder paniekaanvallen?

Ja. Je kunt angstklachten hebben zonder ooit een paniekaanval te krijgen. Angst is veel breder dan paniek. Het kan zich bijvoorbeeld uiten in voortdurend piekeren, lichamelijke spanning, onrust, controlebehoefte, vermijding of steeds bezig zijn met wat er mogelijk mis zou kunnen gaan.

Ook binnen de diagnostiek worden angstklachten en paniekaanvallen niet als hetzelfde gezien. De actuele NHG-richtlijn onderscheidt verschillende angststoornissen, waaronder de gegeneraliseerde-angststoornis, sociale-angststoornis, specifieke fobie en paniekstoornis. Alleen bij die laatste staan terugkerende paniekaanvallen centraal.

Angst hoeft niet te voelen als paniek

Wanneer mensen aan angst denken, denken ze vaak aan een paniekaanval: plotseling heel bang worden, hartkloppingen krijgen, benauwd worden, trillen of het gevoel krijgen de controle te verliezen.

Maar angst kan veel stiller aanwezig zijn.

Misschien herken je eerder:

– veel nadenken over wat er mis zou kunnen gaan;
– moeilijk kunnen stoppen met piekeren;
– voortdurend gespannen of alert zijn;
– bang zijn om fouten te maken;
– onzeker worden wanneer je niet weet wat er gaat gebeuren;
– veel behoefte hebben aan controle;
– vaak bevestiging zoeken bij anderen;
– situaties uit de weg gaan die spanning oproepen;
– gesprekken of gebeurtenissen eindeloos analyseren;
– lichamelijke spanning voelen zonder precies te weten waarom.

Je kunt dus behoorlijk veel last hebben van angst zonder dat die angst ooit de vorm van een paniekaanval aanneemt.

Wat is het verschil tussen angst en een paniekaanval?

Bij angst kunnen spanning en bezorgdheid langere tijd aanwezig zijn. De intensiteit kan gedurende de dag wisselen en soms is er een duidelijke aanleiding, maar soms ook niet.

Een paniekaanval heeft juist een meer plotseling en aanvalsgewijs karakter. De angst of het ongemak loopt snel op en kan samengaan met sterke lichamelijke sensaties.

Dat onderscheid zie je ook terug in wetenschappelijk onderzoek en richtlijnen. Bij onderzoek naar angststoornissen worden algemene angstklachten bijvoorbeeld als aparte uitkomst gemeten, terwijl paniekaanvallen specifiek worden meegenomen bij een paniekstoornis.

Je hoeft dus niet te denken:

Ik heb geen paniekaanvallen, dus het zal wel geen angst zijn.

Hoe kan angst er dan uitzien?

Angst bestaat vaak uit een combinatie van gedachten, lichamelijke reacties, gevoelens en gedrag.

In je gedachten kan angst eruitzien als steeds vooruitdenken.

Wat als het misgaat?

Wat als ik een verkeerde beslissing neem?

Wat als iemand boos op me wordt?

Wat als ik ziek ben?

Wat als ik het niet aankan?

Soms is er niet eens één duidelijke angstgedachte. Je merkt vooral dat je hoofd voortdurend mogelijke problemen probeert op te lossen.

In je lichaam kun je bijvoorbeeld spanning voelen.

– gespannen spieren;
– onrust in je buik;
– hartkloppingen;
– een gejaagd gevoel;
– vermoeidheid;
– slecht slapen;
– benauwdheid;
– duizeligheid;
– voortdurend alert zijn.

Lichamelijke klachten betekenen overigens niet automatisch dat angst de oorzaak is. Wanneer lichamelijke klachten nieuw, ernstig of onverklaard zijn, kan beoordeling door de huisarts belangrijk zijn.

Misschien herken je jezelf helemaal niet als angstig

Dat komt regelmatig voor.

Misschien denk je eerder:

Ik ben gewoon een piekeraar.

Of:

Ik wil dingen graag goed doen.

Ik ben nu eenmaal iemand die alles controleert.

Ik wil graag voorbereid zijn.

Ik heb moeite met onzekerheid.

Ik ben gewoon perfectionistisch.

Maar daaronder kan soms angst zitten.

Je probeert dan niet noodzakelijk een paniekaanval te voorkomen. Je probeert bijvoorbeeld te voorkomen dat je een fout maakt, iemand teleurstelt, wordt afgewezen, ziek wordt of de controle verliest.

Daardoor kan angst zich vermommen als controle, perfectionisme, piekeren of voortdurend voorbereid willen zijn.

Waarom blijf je piekeren als je weet dat het niets oplost?

Piekeren kan voelen alsof je ergens mee bezig bent.

Wanneer je maar lang genoeg nadenkt, lijkt het soms alsof je uiteindelijk zekerheid zult vinden.

Je brein probeert als het ware alle mogelijke uitgangen van een doolhof alvast te controleren.

Maar veel dingen in het leven zijn niet volledig voorspelbaar.

Daardoor ontstaat gemakkelijk een lus:

Wat als dit gebeurt?

Je bedenkt een oplossing.

Maar wat als dát dan gebeurt?

Je bedenkt opnieuw een oplossing.

En vervolgens verschijnt er weer een nieuw scenario.

Piekeren kan daardoor tijdelijk het gevoel geven dat je controle hebt, terwijl het tegelijkertijd de aandacht voortdurend gericht houdt op mogelijke dreiging.

Angst kan zich ook uiten in vermijden

Een ander belangrijk mechanisme is vermijding.

Stel dat je bang bent om iets verkeerd te zeggen tijdens een vergadering.

Je zegt daarom maar niets.

Na afloop voel je opluchting.

Gelukkig. Ik heb mezelf niet voor gek gezet.

Dat voelt prettig, maar je hebt daardoor ook niet kunnen ontdekken wat er zou zijn gebeurd als je wél iets had gezegd.

Je brein kan daardoor onbedoeld leren:

Zwijgen hield me veilig.

De volgende vergadering wordt spreken misschien nog moeilijker.

Vermijding en veiligheidsgedrag spelen daarom een belangrijke rol bij het ontstaan en voortbestaan van verschillende angstproblemen. CGT richt zich onder andere op het verminderen van actieve en passieve vermijding en veiligheidsgedrag.

Vermijding is niet altijd zichtbaar

Je hoeft niet letterlijk situaties uit de weg te gaan.

Je kunt ergens naartoe gaan en ondertussen allerlei dingen doen om jezelf veilig te voelen.

Bijvoorbeeld:

– alleen ergens naartoe gaan wanneer iemand meegaat;
– een gesprek vooraf volledig voorbereiden;
– voortdurend controleren of je niets verkeerd hebt gedaan;
– steeds bevestiging vragen;
– vooraf precies willen weten wat er gaat gebeuren;
– moeilijke onderwerpen vermijden;
– je gedrag sterk aanpassen aan anderen.

Dat noemen we ook wel veiligheidsgedrag.

Het interessante is dat dit gedrag op korte termijn vaak uitstekend werkt: je voelt je veiliger.

Maar juist daardoor kan het moeilijker worden om te ervaren dat je misschien helemaal niet zoveel controle nodig hebt als je denkt.

Waarom voelt mijn lichaam gespannen terwijl er niets aan de hand is?

Angst speelt zich niet alleen af in je gedachten.

Wanneer je iets als bedreigend interpreteert, kan je lichaam reageren met een stress- of angstrespons. Daarvoor hoeft het gevaar niet daadwerkelijk aanwezig te zijn.

De verwachting dat iets zou kunnen gebeuren kan al voldoende zijn.

Daarnaast kunnen langdurige stress, eerdere ervaringen, lichamelijke sensaties en de betekenis die je daaraan geeft allemaal invloed hebben op hoe snel je alarmsysteem wordt geactiveerd.

Daarom kun je rationeel denken:

Er is helemaal niets aan de hand.

terwijl je lichaam iets anders lijkt te vertellen.

Dat betekent niet automatisch dat er iets mis is met je zenuwstelsel. Het betekent vooral dat angst niet uitsluitend door rationeel denken wordt gereguleerd.

Wat kun je zelf onderzoeken?

Het kan helpen om een tijdje niet alleen te kijken naar hoe angstig je bent, maar vooral naar wat je doet wanneer je angst of onzekerheid ervaart.

Vraag jezelf bijvoorbeeld af:

– Waar maak ik me regelmatig zorgen over?
– Wat denk ik dat er zou kunnen gebeuren?
– Welke situaties geven mij spanning?
– Welke situaties vermijd ik?
– Wanneer zoek ik bevestiging bij anderen?
– Wat controleer ik om mezelf gerust te stellen?
– Welke dingen bereid ik extreem goed voor?
– Hoe reageer ik wanneer ik iets niet zeker weet?
– Wat doe ik niet meer omdat het spanning oproept?
– Wat zou ik vaker doen wanneer angst minder invloed op mij had?

Die laatste vraag kan verrassend veel zichtbaar maken.

Want de ernst van angst wordt niet alleen bepaald door hoe sterk je angst voelt, maar ook door hoeveel invloed de angst krijgt op je dagelijks functioneren. Angstklachten kunnen de kwaliteit van leven en het functioneren merkbaar beïnvloeden, ook zonder paniekstoornis.

Wat kun je zelf proberen?

Bij milde angstklachten kan het helpen om je patroon eerst beter te leren herkennen.

Probeer bijvoorbeeld eens op te merken wanneer je automatisch iets gaat controleren, vermijden of oplossen.

Je hoeft daar niet onmiddellijk mee te stoppen.

Vraag jezelf eerst af:

Wat probeer ik hiermee te voorkomen?

En vervolgens:

Wat verwacht ik dat er gebeurt wanneer ik dit niet doe?

Daar zit vaak interessante informatie.

Ook slaap, beweging, langdurige stress, alcohol, cafeïne en andere factoren kunnen invloed hebben op hoe gespannen of angstig je je voelt. Het is daarom zinvol om breder te kijken dan alleen naar je gedachten.

Wanneer is professionele hulp verstandig?

Je hoeft niet te wachten totdat je paniekaanvallen krijgt.

Professionele hulp kan verstandig zijn wanneer:

– je veel tijd kwijt bent aan piekeren;
– angst steeds vaker aanwezig is;
– je voortdurend lichamelijk gespannen bent;
– je steeds meer situaties gaat vermijden;
– je veel bevestiging of controle nodig hebt;
– je slaap onder de klachten lijdt;
– angst invloed krijgt op je werk, studie of relaties;
– je wereld langzaam kleiner wordt;
– je zelf niet meer goed weet hoe je het patroon kunt doorbreken.

Juist het functioneren is belangrijk. Nederlandse GGZ-standaarden kijken naast vermindering van symptomen ook naar functioneel herstel en kwaliteit van leven.

Wanneer lichamelijke klachten op de voorgrond staan, klachten ernstig zijn, diagnostiek nodig is of er mogelijk sprake is van een angststoornis of andere psychische problematiek, is de huisarts een passende eerste stap. Die kan beoordelen welke zorg nodig is en zo nodig verwijzen naar de GGZ.

Hoe kan therapie helpen bij angst zonder paniekaanvallen?

Dat hangt af van wat jouw angst veroorzaakt en in stand houdt.

Bij iemand die vooral piekert kan een andere aanpak nodig zijn dan bij iemand die steeds meer situaties vermijdt. En iemand die voortdurend bang is anderen teleur te stellen kan weer tegen andere patronen aanlopen.

Daarom kunnen verschillende therapeutische invalshoeken passend zijn.

Gedragsinterventies en exposure

Wanneer vermijding of veiligheidsgedrag een belangrijke rol speelt, kunnen gedragsinterventies worden ingezet.

Exposure betekent niet simpelweg dat iemand zijn grootste angst moet aangaan. Je onderzoekt welke situaties worden vermeden, welke verwachting daaronder zit en gaat daar doelgericht mee oefenen.

CGT is volgens de Nederlandse GGZ-standaard de eerste keuze wanneer psychologische behandeling van een angststoornis nodig is. Exposure, cognitieve interventies en het verminderen van veiligheidsgedrag kunnen daarvan onderdeel zijn.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

ACT kan helpen onderzoeken hoe je met angstige gedachten en gevoelens omgaat.

Hoeveel energie besteed je bijvoorbeeld aan het controleren, vermijden of wegdrukken ervan?

En wat gebeurt er wanneer je niet langer wacht totdat angst verdwenen is voordat je dingen gaat doen die belangrijk voor je zijn?

Daarbij verschuift de vraag van:

Hoe krijg ik deze angst weg?

naar:

Hoe wil ik leven, ook wanneer mijn hoofd soms angstige verhalen vertelt?

Voor angststoornissen heeft CGT op dit moment wel een stevigere plaats in de Nederlandse behandelrichtlijnen dan ACT. Dat onderscheid vind ik belangrijk om helder te houden.

Systemisch en hechtingsgericht werken

Soms speelt de context waarin bepaalde patronen zijn ontstaan een belangrijke rol.

Misschien heb je bijvoorbeeld geleerd om voortdurend rekening te houden met de stemming van anderen.

Of je hebt ervaren dat fouten maken, conflicten of afwijzing grote consequenties konden hebben.

Dan kan het zinvol zijn om te onderzoeken waar bepaalde overtuigingen en reacties vandaan komen en hoe ze nu nog doorwerken.

Niet iedere angst komt vanuit de jeugd of hechting. Deze invalshoek is alleen zinvol wanneer hij daadwerkelijk aansluit bij jouw verhaal.

Verlies- en rouwtherapie

Soms ontstaat angst na een verlies of grote verandering.

Na ziekte kun je bijvoorbeeld bang worden dat er opnieuw iets gebeurt. Na het overlijden van iemand kan je gevoel van vanzelfsprekende veiligheid veranderen. En na een scheiding, ontslag of andere ingrijpende gebeurtenis kan onzekerheid ineens veel moeilijker te verdragen zijn.

Dan kan het belangrijk zijn om niet alleen naar de angst te kijken, maar ook naar wat er verloren is gegaan.

EMDR

EMDR kan passend zijn wanneer angst duidelijk verbonden is met een ingrijpende of sterk beladen ervaring.

Denk bijvoorbeeld aan angst voor autorijden na een ongeluk of angst voor medische handelingen na een eerdere nare medische ervaring.

Daarbij is wel nuance nodig. Voor angststoornissen in het algemeen is CGT beter wetenschappelijk onderbouwd. De Nederlandse GGZ-standaard vermeldt expliciet dat EMDR wel wordt toegepast bij angststoornissen, maar dat de wetenschappelijke onderbouwing daarvoor nog relatief beperkt is.

EMDR is dus geen standaardbehandeling voor iedere vorm van angst.

De vraag is steeds:

Wat houdt jouw angst in stand en welke behandeling past daar het beste bij?

Het doel hoeft niet te zijn dat je nooit meer angst voelt

Angst is een normale menselijke emotie.

Een leven waarin je nooit meer angst, onzekerheid of spanning voelt is daarom niet alleen onrealistisch, maar ook niet noodzakelijk.

Interessanter is hoeveel vrijheid je hebt wanneer angst aanwezig is.

Kun je iets doen terwijl je onzeker bent?

Kun je een fout riskeren?

Kun je verdragen dat iemand misschien teleurgesteld is?

Kun je ergens naartoe zonder eerst volledige zekerheid te hebben?

Kun je merken dat je lichaam gespannen is zonder onmiddellijk te concluderen dat er gevaar is?

Daar kan uiteindelijk veel winst zitten.

Niet in een leven zonder angst, maar in een leven waarin angst steeds minder hoeft te bepalen wat je wel en niet doet.

Hulp bij angstklachten in Enschede

Wanneer je merkt dat angst, spanning, piekeren, controle of vermijding steeds meer ruimte inneemt, kunnen we samen onderzoeken hoe jouw patroon eruitziet en wat het in stand houdt.

Afhankelijk van je hulpvraag kunnen daarbij onder andere ACT, gedragsinterventies, systemisch en hechtingsgericht werken, verlies- en rouwtherapie en, wanneer daarvoor een passende indicatie bestaat, EMDR worden ingezet.

Wanneer je klachten vragen om diagnostiek of gespecialiseerde behandeling binnen de GGZ, bespreken we dat ook.

Je hoeft dus niet eerst zelf te bepalen welke therapievorm je nodig hebt. We beginnen bij wat jij ervaart en onderzoeken van daaruit wat passend is.

Lees meer

– Waarom ben ik voortdurend gespannen terwijl er niets aan de hand is?
– Hoe weet ik of ik last heb van angstklachten?
– Wanneer moet ik hulp zoeken voor angst?